บอนไฟร์ไนท์ 5 พ.ย. คืออะไร? ที่มา "แผนดินปืน" ของกาย ฟอกส์ และเรื่องน่ารู้ที่หลายคนไม่เคยรู้

ทุกปีเมื่อถึงคืนวันที่ 5 พฤศจิกายน ท้องฟ้าทั่วอังกฤษจะสว่างไสวด้วยพลุและกองไฟขนาดใหญ่ นี่คือ บอนไฟร์ไนท์ (Bonfire Night) หรือที่เรียกอีกชื่อว่า คืนกาย ฟอกส์ (Guy Fawkes Night) เทศกาลที่คนอังกฤษฉลองกันมากว่า 400 ปี ปี 2026 นี้ตรงกับคืนวันพฤหัสบดีที่ 5 พ.ย. แต่รู้ไหมว่างานรื่นเริงสุดสว่างนี้ มีจุดเริ่มต้นจาก "แผนการที่ล้มเหลว" เมื่อปี 1605 และจดหมายไม่ลงชื่อเพียงฉบับเดียว

สรุปสั้น: บอนไฟร์ไนท์ (5 พ.ย.) คือเทศกาลจุดกองไฟและพลุของอังกฤษ ที่ระลึกถึงการค้นพบ "แผนดินปืน" (Gunpowder Plot) ในคืน 4–5 พ.ย. 1605 ซึ่งตั้งใจระเบิดอาคารรัฐสภาระหว่างพิธีเปิดประชุมที่พระเจ้าเจมส์ที่ 1 เสด็จมา แต่ถูกพบเสียก่อน ปีต่อมารัฐสภาจึงออกกฎหมายให้วันนี้เป็นวันขอบคุณ และกลายเป็นประเพณีพลุ กองไฟ และหุ่น "กาย" มาจนถึงทุกวันนี้

ย้อนไปปี 1605: แผนดินปืนที่ไม่เคยได้ระเบิด

ในคืนวันที่ 4 พฤศจิกายน 1605 เจ้าหน้าที่ตรวจค้นห้องใต้ดินใต้สภาขุนนาง (House of Lords) แล้วพบชายคนหนึ่งที่แนะนำตัวว่า "จอห์น จอห์นสัน" อยู่กับถังดินปืนมากถึง 36 ถัง ชื่อจริงของเขาคือ กาย ฟอกส์ (Guy Fawkes) หนึ่งในกลุ่มผู้วางแผนที่ตั้งใจจุดระเบิดในวันเปิดประชุมรัฐสภา 5 พ.ย. ซึ่งพระเจ้าเจมส์ที่ 1 จะเสด็จมาเป็นประธาน

ตามบันทึกของหอจดหมายเหตุแห่งชาติอังกฤษ (The National Archives) ดินปืนถูกพบราวห้าทุ่มคืนนั้นเอง แผนการจึงจบลงก่อนจะเกิดเหตุจริง ผู้ร่วมแผนถูกจับกุมและดำเนินคดีในเวลาต่อมา ส่วนกาย ฟอกส์ ซึ่งความจริงไม่ใช่หัวหน้ากลุ่ม (ผู้นำคือ โรเบิร์ต เคตส์บี) กลับกลายเป็นชื่อที่คนจดจำมากที่สุด เพราะเขาคือคนที่ถูกจับได้คาที่พร้อมดินปืน

จดหมายนิรนามฉบับเดียว ที่เปลี่ยนประวัติศาสตร์

ราว 10 วันก่อนหน้านั้น (เอกสารลงวันที่ 26 ต.ค. 1605) ลอร์ดมอนทีเกิล (Lord Monteagle) ขุนนางคนหนึ่งได้รับจดหมายไม่ลงชื่อ เขียนด้วยลายมือที่จงใจปลอมแปลง เตือนให้เขาอย่าไปร่วมประชุมสภา เพราะจะเกิด "การโจมตีอันน่ากลัว" โดยไม่มีใครเห็นว่าใครเป็นผู้ลงมือ และท้ายจดหมายยังกำชับให้เผาทิ้งเสีย

แต่มอนทีเกิลไม่เผา เขานำจดหมายไปแสดงต่อสภาองคมนตรี (Privy Council) และพระเจ้าเจมส์ทรงเห็นชอบให้รอจับกลุ่มผู้วางแผนขณะลงมือ จึงเกิดการตรวจค้นห้องใต้ดินในคืน 4 พ.ย. นั่นเอง จนทุกวันนี้นักประวัติศาสตร์ก็ยังถกกันไม่จบว่าใครคือผู้เขียนจดหมาย ส่วนตัวจดหมายตัวจริงยังถูกเก็บรักษาไว้ที่ The National Archives

จาก "วันขอบคุณ" สู่ค่ำคืนแห่งกองไฟและพลุ

ทันทีที่ข่าวแพร่ออกไป ชาวลอนดอนก็จุดกองไฟฉลองที่พระเจ้าเจมส์ปลอดภัย และในเดือนมกราคม 1606 รัฐสภาออกกฎหมาย Observance of 5th November Act กำหนดให้วันที่ 5 พ.ย. เป็นวันขอบคุณประจำปี ถึงขั้นบังคับให้ผู้คนไปโบสถ์ กฎหมายนี้อยู่ยาวนานราว 250 ปี ก่อนถูกยกเลิกในปี 1859 แต่ถึงตอนนั้นประเพณีก็ฝังรากจนไม่ต้องมีกฎหมายบังคับอีกแล้ว

• หุ่น "กาย" มาทีหลัง: การเผาหุ่นในคืน 5 พ.ย. มีรายงานเก่าที่สุดในปี 1625 ส่วนหุ่นกาย ฟอกส์เริ่มเป็นที่นิยมช่วงปลายศตวรรษที่ 18 เมื่อเด็กๆ ทำหุ่นฟางไปเดินขอเงิน จนวันนี้ถูกเรียกว่า Guy Fawkes Day

• "A penny for the Guy": ประโยคที่เด็กอังกฤษใช้ขอเงินไปซื้อพลุ ซึ่งยังพบเห็นได้จนถึงราวทศวรรษ 1970 แต่ปัจจุบันแทบหายไปแล้ว

• กลอนที่ทุกคนท่องได้: "Remember, remember, the fifth of November" คือวรรคเปิดของกลอนประจำเทศกาล โดยกลอนที่มีการบันทึกไว้เก่าที่สุดย้อนไปถึงปี 1742

4 เรื่องน่ารู้ของบอนไฟร์ไนท์ยุคนี้

1. รัฐสภายังค้นห้องใต้ดินทุกครั้ง: ก่อนพิธีเปิดประชุมรัฐสภา (State Opening) ทหารองครักษ์ Yeomen of the Guard จะตรวจห้องใต้ดินของพระราชวังเวสต์มินสเตอร์ ธรรมเนียมที่สืบมาจากปี 1605 และได้ "ค่าตอบแทน" เป็นไวน์พอร์ตแก้วเล็กๆ

2. ลูอิส เมืองบอนไฟร์ระดับตำนาน: เมือง Lewes ทางใต้ของอังกฤษจัดงานยิ่งใหญ่มาตั้งแต่ปี 1679 มีสมาคมบอนไฟร์ 6 แห่งแข่งกันจัดขบวนและพลุ เคยมีผู้ชมมากถึงราว 80,000 คน

3. หน้ากากที่โด่งดังทั่วโลก: ใบหน้ายิ้มมีหนวดของกาย ฟอกส์กลายเป็นสัญลักษณ์ป๊อปคัลเจอร์หลังภาพยนตร์ V for Vendetta และหน้ากากแบบนี้ยังขายดีในหลายประเทศ

4. เปลี่ยนจากงานการเมืองเป็นงานครอบครัว: ทุกวันนี้คนส่วนใหญ่ไปบอนไฟร์ไนท์เพื่อดูพลุ กินขนมอุ่นๆ และใช้เวลากับครอบครัวในคืนต้นฤดูหนาว มากกว่าจะคิดถึงการเมืองในปี 1605

อยากรู้ลึกกว่านี้? แผนดินปืนเป็นเพียงหนึ่งฉากในประวัติศาสตร์อันยาวนานของสหราชอาณาจักร ถ้าอยากเห็นภาพรวมตั้งแต่รากเหง้าของหมู่เกาะอังกฤษ สถาบันกษัตริย์ การเติบโตของรัฐสภา จนถึงบทบาทของราชวงศ์ในโลกยุคใหม่ ลองอ่าน Chronicles of the Crown: The United Kingdom's Path through History อีบุ๊กภาษาอังกฤษ 76 หน้าจาก ChatStick Team บน Google Play Books อ่านจบได้ในค่ำคืนเดียว และมีตัวอย่างให้ลองอ่านฟรีก่อนตัดสินใจ

Chronicles of the Crown — อีบุ๊กประวัติศาสตร์สหราชอาณาจักรโดย ChatStick Team (Google Play Books)

อ่านตัวอย่างฟรีบน Google Play Books

เช็กลิสต์: ถ้าได้ไปอังกฤษช่วงบอนไฟร์ไนท์

• เช็กกำหนดการก่อน: งานพลุส่วนใหญ่จัดโดยท้องถิ่นหรือสภาเมือง บางแห่งจัดในสุดสัปดาห์ใกล้ๆ วันที่ 5 พ.ย. ไม่ใช่วันจริงเสมอไป

• แต่งตัวให้อุ่น: ต้นเดือนพฤศจิกายนอากาศเย็นและต้องยืนกลางแจ้งหลายชั่วโมง เตรียมเสื้อกันหนาว ถุงมือ และรองเท้าที่เดินสบาย

• ปลอดภัยไว้ก่อน: ยืนหลังแนวกั้น ทำตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ และดูแลเด็กเล็กใกล้ชิดเมื่ออยู่ใกล้กองไฟหรือพลุ

• จะไปลูอิสต้องวางแผน: งานใหญ่ คนเยอะ ควรศึกษาการเดินทางและเวลากลับล่วงหน้า

• เติมความรู้ก่อนเที่ยว: รู้ประวัติศาสตร์สักนิดจะทำให้ทุกพระราชวังและโบราณสถานมีความหมายขึ้น ถ้าวางแผนขึ้นเหนือไปชมกำแพงโรมันโบราณ ลองดู The Wall That Divided Britain เรื่องกำแพงเฮเดรียน (Hadrian's Wall) จากทีมเดียวกัน

• ฝึกภาษาไปด้วย: ท่องวรรค "Remember, remember, the fifth of November" ไว้ รับรองคุยกับคนท้องถิ่นได้ทันที

คุณเคยไปบอนไฟร์ไนท์ไหม?

เป็นเรื่องน่าคิดว่าเหตุการณ์ที่เกือบเป็นโศกนาฏกรรม กลับกลายเป็นงานรื่นเริงที่คนอังกฤษรอคอยทุกปี ถ้าคุณเคยไปดูพลุคืน 5 พ.ย. หรือกำลังวางแผนจะไป มาเล่าประสบการณ์ในคอมเมนต์ หรือแชร์บทความนี้ให้เพื่อนที่กำลังจะไปเรียนหรือเที่ยวอังกฤษได้เลย

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

บอนไฟร์ไนท์ 2026 ตรงกับวันไหน?

ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ 5 พฤศจิกายน 2026 (พ.ศ. 2569) แต่หลายเมืองอาจจัดงานพลุในวันหยุดสุดสัปดาห์ใกล้เคียง ควรเช็กกำหนดการของแต่ละที่

กาย ฟอกส์ เป็นหัวหน้าแผนดินปืนหรือเปล่า?

ไม่ใช่ ผู้นำกลุ่มคือโรเบิร์ต เคตส์บี (Robert Catesby) ส่วนกาย ฟอกส์คือคนที่เฝ้าดินปืนอยู่ใต้สภาและถูกจับได้คืน 4 พ.ย. 1605 ชื่อของเขาจึงผูกติดกับเทศกาลนี้

ทำไมต้องเผาหุ่นที่เรียกว่า "กาย"?

ประเพณีเผาหุ่นในคืน 5 พ.ย. มีรายงานตั้งแต่ปี 1625 และราวปลายศตวรรษที่ 18 เด็กๆ เริ่มทำหุ่นกาย ฟอกส์ไปขอเงิน หุ่นเหล่านี้จึงถูกเรียกว่า "กาย" และนำไปเผาบนกองไฟในคืนงาน

ทุกวันนี้ยังมีการค้นห้องใต้ดินรัฐสภาอยู่จริงไหม?

ยังมี ก่อนพิธีเปิดประชุมรัฐสภาแต่ละครั้ง Yeomen of the Guard จะตรวจห้องใต้ดินของพระราชวังเวสต์มินสเตอร์ ปัจจุบันเป็นพิธีการเป็นหลัก แต่ก็ยังทำต่อเนื่องเพื่อระลึกถึงเหตุการณ์ปี 1605

แหล่งข้อมูล: The National Archives – How the Gunpowder Treason was discovered · The National Archives – The Monteagle letter · The Conversation – Guy Fawkes Night's oddest traditions · Wikipedia – Guy Fawkes Night · Wikipedia – State Opening of Parliament

หนังสือที่แนะนำในบทความนี้จัดทำโดยทีม ChatStick (ChatStick Team) ดูอีบุ๊กทั้งหมดของ ChatStick Team บน Google Play Books →