วันรังสีโลก 8 พ.ย.: เรื่องเล่าการค้นพบรังสีเอกซ์ และ 5 เรื่องน่ารู้

ถ้าเคยเอกซเรย์ฟัน ถ่ายภาพปอดตอนตรวจสุขภาพ หรือเห็นกระเป๋าเลื่อนผ่านเครื่องตรวจที่สนามบิน คุณกำลังใช้ผลของการทดลองหนึ่งเมื่อ 131 ปีก่อนอยู่ วันที่ 8 พฤศจิกายนของทุกปีคือ วันรังสีโลก (World Radiography Day) วันรำลึกการค้นพบรังสีเอกซ์ ซึ่งเริ่มจากความบังเอิญในห้องมืด กระดาษเคลือบสารเรืองแสงหนึ่งแผ่น และนักฟิสิกส์ขี้อายที่อยากรู้ว่าแสงเรือง ๆ นั้นมาจากไหน

สรุปสั้น: วันรังสีโลกตรงกับ 8 พ.ย. ของทุกปี (ปี 2569 ตรงกับวันอาทิตย์) เพื่อรำลึกวันที่ วิลเฮล์ม คอนราด เรินต์เกน ค้นพบรังสีเอกซ์ในปี 1895 ที่มหาวิทยาลัยเวิร์ซบวร์ก ประเทศเยอรมนี เขาตั้งชื่อว่า X เพราะยังไม่รู้ว่ารังสีนี้คืออะไร และได้รับรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์เป็นคนแรกในปี 1901 ปัจจุบันรังสีเอกซ์ถูกใช้ทั้งในการแพทย์ การตรวจสัมภาระ การศึกษางานศิลปะ และดาราศาสตร์

ค่ำหนึ่งในห้องมืดที่เวิร์ซบวร์ก

เรื่องเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน 1895 ตอนนั้นเรินต์เกนกำลังทดลองปล่อยกระแสไฟฟ้าผ่านหลอดสุญญากาศ ซึ่งเป็นหัวข้อที่นักฟิสิกส์ยุคนั้นสนใจกันมาก เขาหุ้มหลอดด้วยกระดาษแข็งสีดำจนแน่นหนาและทำห้องให้มืด ซึ่งแปลว่าไม่ควรมีแสงใดเล็ดลอดออกมาได้

แต่กระดาษที่เคลือบสารแบเรียมแพลทิโนไซยาไนด์ซึ่งวางอยู่ไม่ไกลกลับเรืองแสงขึ้นมา แม้จะอยู่ห่างจากหลอดถึงราว 2 เมตร แปลว่ามีบางอย่างที่มองไม่เห็นทะลุกระดาษแข็งออกมาได้ เรินต์เกนไม่ได้รีบบอกใคร ช่วงหลายสัปดาห์ต่อมาเขาขลุกอยู่กับการทดลองจนแทบจะกินนอนในห้องแล็บ ลองกั้นด้วยวัสดุต่าง ๆ เพื่อดูว่ารังสีปริศนานี้ผ่านอะไรได้บ้าง

ทำไมต้องชื่อ X และภาพมือที่เขย่าโลก

ชื่อรังสีเอกซ์ตั้งง่ายกว่าที่คิด เพราะในคณิตศาสตร์เราใช้ x แทนค่าที่ยังไม่รู้ เรินต์เกนไม่รู้ว่ารังสีนี้คืออะไร จึงเรียกมันว่า X ตรง ๆ และชื่อนี้ก็ติดมาจนถึงทุกวันนี้ แม้ในหลายภาษา เช่น ภาษาเยอรมัน จะเรียกตามชื่อเขาว่ารังสีเรินต์เกน

ภาพที่ทำให้คนทั้งโลกตื่นเต้นคือภาพมือซ้ายของอันนา แบร์ทา ภรรยาของเขา ถ่ายเมื่อ 22 ธันวาคม 1895 ในภาพเห็นเงากระดูกนิ้วและแหวนที่เธอสวมอยู่ชัดเจน มีเรื่องเล่าว่าเมื่อเห็นภาพนี้ เธอพูดทำนองว่าได้เห็นความตายของตัวเองแล้ว เพราะคนยุคนั้นไม่เคยเห็นโครงกระดูกของคนที่ยังมีชีวิตอยู่มาก่อน

บทความ “On a New Kind of Rays” ตีพิมพ์เมื่อ 28 ธันวาคม 1895 และเพียงวันที่ 5 มกราคม 1896 ข่าวก็ขึ้นหนังสือพิมพ์ในออสเตรีย ก่อนจะแพร่ไปทั่วโลกอย่างรวดเร็ว ไม่ถึงสองเดือนหลังการทดลองครั้งแรก

5 เรื่องน่ารู้เกี่ยวกับรังสีเอกซ์

1. ภาพเอกซเรย์คือภาพเงา: กระดูกดูดกลืนรังสีได้มากกว่าผิวหนังและเนื้อเยื่อ รังสีจึงผ่านส่วนนั้นไปถึงฟิล์มได้น้อยกว่า จนเกิดเป็นเงาของกระดูกให้เราเห็น

2. สั้นกว่าแสงมาก: NASA ระบุว่ารังสีเอกซ์มีความยาวคลื่นราว 0.03–3 นาโนเมตร สั้นกว่ารังสีอัลตราไวโอเลตมาก และมีพลังงานสูงกว่ามากด้วย

3. เขาไม่จดสิทธิบัตร: เรินต์เกนปฏิเสธที่จะจดสิทธิบัตรรังสีเอกซ์ เพราะอยากให้สังคมได้ประโยชน์จากการค้นพบนี้ร่วมกัน

4. โนเบลฟิสิกส์คนแรกของโลก: ปี 1901 ซึ่งเป็นปีแรกที่มีการมอบรางวัลโนเบล สาขาฟิสิกส์ตกเป็นของเขาจากการค้นพบครั้งนี้

5. ชื่อเขาอยู่ในตารางธาตุ: ธาตุลำดับที่ 111 มีชื่อว่าเรินต์เกเนียม (Roentgenium, Rg) ตั้งเป็นเกียรติแก่เขา โดย IUPAC รับรองชื่อนี้ในปี 2004

ส่วนวันที่ 8 พฤศจิกายนนั้นมีความหมายถึงสองวัน สมาคมนักรังสีเทคนิคนานาชาติ (ISRRT) ฉลองเป็นวันรังสีโลกมาตั้งแต่ปี 2007 และตั้งแต่ปี 2012 ก็เป็นวันรังสีวิทยาสากล (International Day of Radiology) ซึ่งริเริ่มร่วมกันโดย ESR, RSNA และ ACR เพื่อเชิดชูงานของนักรังสีเทคนิคและรังสีแพทย์ที่อยู่เบื้องหลังภาพเหล่านั้น

รังสีเอกซ์ไม่ได้อยู่แค่ในโรงพยาบาล

• สนามบิน: เครื่องตรวจสัมภาระใช้รังสีเอกซ์มองทะลุกระเป๋าโดยไม่ต้องเปิด หลักการคล้ายกับการถ่ายภาพกระดูก

• งานศิลปะ: ปี 2022 หอศิลป์แห่งชาติสกอตแลนด์เอกซเรย์ภาพ Head of a Peasant Woman ของแวนโก๊ะเพื่อเตรียมนิทรรศการ แล้วพบภาพเหมือนตนเองของศิลปินซ่อนอยู่ด้านหลังผ้าใบ ใต้ชั้นกาวและกระดาษแข็งมานานกว่าร้อยปี

• โครงสร้าง DNA: ภาพ Photo 51 ถ่ายด้วยการเลี้ยวเบนของรังสีเอกซ์เมื่อปี 1952 โดย เรย์มอนด์ กอสลิง นักศึกษาของ โรซาลินด์ แฟรงคลิน กลายเป็นหลักฐานสำคัญที่ชี้ถึงรูปทรงเกลียวของ DNA

• อวกาศ: ชั้นบรรยากาศโลกกั้นรังสีเอกซ์ไว้เกือบหมด กล้องอย่างจันทรา (Chandra) ที่ปล่อยขึ้นเมื่อ 23 กรกฎาคม 1999 จึงต้องไปทำงานนอกโลกเพื่อศึกษาแหล่งกำเนิดรังสีเอกซ์ในเอกภพ

อยากรู้ลึกกว่านี้? เรื่องของรังสีเอกซ์เชื่อมอยู่กับคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าและฟิสิกส์ยุคใหม่ที่น้อง ๆ ม.ปลายต้องเรียน ถ้าอยากเห็นภาพรวมของวิชานี้ Physics Note ฟิสิกส์จำง่าย ม.4–6 จากทีม ChatStick สรุปไว้ 29 บท ตั้งแต่กลศาสตร์ ไฟฟ้า แม่เหล็ก ไปจนถึงฟิสิกส์อะตอมและนิวเคลียร์ มี Mind Map ทุกบท การ์ดสูตร 101 ใบ และโจทย์ 605 ข้อพร้อมเฉลยวิธีคิด

Physics Note ฟิสิกส์จำง่าย ม.4–6 — ChatStick Team

ดู Physics Note บน meb

ลองคิดแบบเรินต์เกน: 4 ไอเดียเรียนฟิสิกส์จากเรื่องนี้

เรื่องการค้นพบรังสีเอกซ์เป็นตัวอย่างที่ดีว่าฟิสิกส์ไม่ได้มีแค่สูตร ลองหยิบไปใช้ดู

• เรียงสเปกตรัมให้ได้: ไล่คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าจากคลื่นวิทยุไปจนถึงรังสีแกมมา แล้วชี้ให้ได้ว่ารังสีเอกซ์อยู่ตรงไหน

• ลองคำนวณจริง: ใช้สมการ E = hc/λ หาพลังงานโฟตอน ที่ความยาวคลื่น 0.1 นาโนเมตร จะได้ราว 12,400 eV เทียบกับแสงสีเขียว 500 นาโนเมตรที่ราว 2.5 eV ต่างกันประมาณ 5,000 เท่า

• อธิบายภาพเอกซเรย์ให้เพื่อนฟัง: ถ้าบอกได้ว่าทำไมกระดูกเป็นเงา แปลว่าเข้าใจเรื่องการดูดกลืนแล้ว

• ฝึกสังเกตแบบนักวิทยาศาสตร์: เมื่อเจอผลการทดลองแปลก ๆ อย่าเพิ่งมองข้าม เหมือนกระดาษเรืองแสงแผ่นนั้น

สำหรับคนที่เตรียมสอบ แอป ตะลุยโจทย์ ฟิสิกส์ A-Level มีโจทย์ 1,000 ข้อใน 5 หมวด รวมหมวดฟิสิกส์ยุคใหม่ 135 ข้อ พร้อมเฉลยทีละขั้น การ์ดสูตร และสมุดรวมข้อที่เคยพลาด ใช้ได้บน iPhone และ iPad ดาวน์โหลดฟรี และมีตัวเลือกปลดล็อกเนื้อหาทั้งหมดในแอป

ดูแอปบน App Store

คุณเคยเห็นภาพเอกซเรย์ที่ทึ่งที่สุดแบบไหน?

ถ้าได้เอกซเรย์สิ่งของอะไรก็ได้หนึ่งอย่างเพื่อดูว่าข้างในเป็นอย่างไร คุณจะเลือกอะไร ภาพวาดเก่าของที่บ้าน ตุ๊กตาสมัยเด็ก หรือของเล่นที่แกะไม่ออก เล่าให้เราฟังในคอมเมนต์ และแชร์เรื่องนี้ให้เพื่อนที่กำลังเรียนฟิสิกส์ได้เลย

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

วันรังสีโลกตรงกับวันไหน?

ตรงกับวันที่ 8 พฤศจิกายนของทุกปี เพื่อรำลึกการค้นพบรังสีเอกซ์เมื่อปี 1895 ในปี 2569 ตรงกับวันอาทิตย์

ใครเป็นผู้ค้นพบรังสีเอกซ์?

วิลเฮล์ม คอนราด เรินต์เกน นักฟิสิกส์ชาวเยอรมัน ค้นพบเมื่อ 8 พฤศจิกายน 1895 และได้รับรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์เป็นคนแรกในปี 1901

ทำไมจึงเรียกว่ารังสีเอกซ์?

เพราะตอนค้นพบยังไม่มีใครรู้ว่ารังสีนี้คืออะไร เรินต์เกนจึงใช้ตัว X ซึ่งในคณิตศาสตร์หมายถึงค่าที่ยังไม่ทราบ

ทำไมกล้องโทรทรรศน์รังสีเอกซ์ต้องอยู่ในอวกาศ?

เพราะชั้นบรรยากาศของโลกกั้นรังสีเอกซ์จากอวกาศไว้ กล้องบนพื้นโลกจึงตรวจจับไม่ได้ ต้องส่งอุปกรณ์ขึ้นไปเหนือชั้นบรรยากาศ

แหล่งข้อมูล: The Nobel Prize (ชีวประวัติเรินต์เกน) · NASA Science: X-rays · EarthDate: 125 Years of X-Rays · NPR: Van Gogh hidden self-portrait · Wikipedia: Wilhelm Röntgen · Wikipedia: World Radiography Day · Wikipedia: International Day of Radiology · Wikipedia: Photo 51 · Wikipedia: Chandra X-ray Observatory

eBook และแอปที่แนะนำในบทความนี้จัดทำโดยทีม ChatStick ดู eBook เล่มนี้และเล่มอื่น ๆ ได้ที่ LearnSpace Bookshop หรือ หน้าสำนักพิมพ์ ChatStick Team บน meb (หน้าสินค้า Physics Note)